Op de avond van Super Tuesday, de dag dat de presidentiële voorverkiezingen in de VS tot een tussentijds hoogtepunt kwamen, ontstonden in de ‘Mid-West’ van dat land tientallen tornado’s. Maar ook Vlaanderen kreeg zeer wel mogelijk met een windhoos te maken. Gelukkig valt de schade relatief(!) mee. In de VS was er op verschillende plekken sprake van een werkelijke ravage en veel dodelijke slachtoffers.

Woensdagavond sprak CNN van tenminste 27 doden en tenminste 100 gewonden in Arkansas, Kentucky en Tennessee. (Woensdagavond Nederlandse tijd was het dodental in de VS opgelopen tot tenminste 52). De mate van verwoesting dat dergelijk kortdurend natuurgeweld veroorzaakt, is moeilijk voor te stellen.

In Sumner County in Tennessee werd bijvoorbeeld het dode lichaam van een vrouw iets minder dan 50 meter van haar huis gevonden, in een beek. Haar peuter gewond, meer dan 200 meter verderop. In Jackson, Tennessee raakten 51 mensen in een bejaardentehuis gewond. En in een studentenflat van de Union University in die stad, vielen 35 gewonden. David Dockery, hoofd van de universiteit, sprak van een “war zone”. “Cars and trucks thrown from one side of the campus to the other”.

CNN toonde woensdagochtend al de eerste foto’s van een tornado en op YouTube zijn alweer veel video's van tornado's te vinden. Het is veelal donker, dus je ziet weinig. En dus ook niet waar de eventuele tornado is, afgezien van tijdens bliksemflitsen. Gecombineerd met loeiende waarschuwingssirenes geven de beelden vaak een beklemmende indruk.

Ook woensdagochtend (Amerikaanse tijd) waren er nog tornadowaarschuwingen van kracht voor delen van Alabama, Georgia, Florida en Tennessee.

De oorzaak van alle ellende was een enorme tegenstelling in temperatuur en windrichting. Zachte vochtige lucht was de afgelopen dagen van boven de Golf van Mexico het centrale deel van de VS (de Mid-West) binnengevoerd, aan de voorzijde van een lagedrukgebied dat vanuit het westen steeds dichterbij schoof.

Daarmee rukte vanuit het westen en noordwesten, vervolgens juist koude lucht op. Door de aanwezigheid van de warme vochtige lucht er vooruit, werd de opbouw van de atmosfeer zeer onstabiel. Op de grens tussen de koude en warme lucht ontstonden enorme onweersbuien.

Daarbij was er sprake van flinke ‘windschering’ zoals dat wordt genoemd, grote verschillen tussen de wind aan de grond en hoger in de atmosfeer. De windsnelheid aan de grond was een stuk kleiner dan op enige hoogte waar het fors waaide. Maar nog crucialer: de richting van de wind aan de grond verschilde daarbij flink van die hogerop in de atmosfeer. Met name die richtingsschering (in combinatie met het verschil in snelheid als randvoorwaarde) kan leiden tot zogenaamde ‘supercells’. Onweersbuien die om hun eigen as gaan draaien.

Uit die draaiende as komt dan eventueel een slurf zakken, meestal aan de rechterachterzijde van de bui. Eenmaal aan de grond spreken we dan van een tornado. De windsnelheden in de slurf bereiken honderden kilometers per uur en de luchtstromen kennen daarbij een opwaartse (en draaiende) beweging die bomen, daken, maar ook mensen en hele auto’s de lucht in kan trekken.

De afbeeldingen hiernaast geven de situatie weer van afgelopen aan het begin van de avond (Amerikaanse tijd).

Het belangrijkste voor wat betreft de windschering is overigens het verschil tussen de wind direct aan de grond en de wind iets hogerop, in de onderste 2 a 3 kilometer van de atmosfeer.

We zien dit ook terug bij de mogelijke windhoos die in het Vlaamse stadje Lier, even ten zuidoosten van Antwerpen, dinsdagavond om kwart voor twaalf grote schade veroorzaakte.

Daarbij was het verschil in richting vrij beperkt, maar het verschil in snelheid tussen de wind aan de grond en de wind op zo’n 1 kilometer hoogte was enorm. Aan de grond waaide het matig tot vrij krachtig, kracht 4 tot 5, op 1 kilometer hoogte bereikte de wind snelheden tot rond 100 kilometer per uur, windkracht 10 tot 11.

Doordat de windschering en de temperatuursverschillen gelukkig vrijwel (!) altijd een stuk minder groot zijn dan wat in de VS soms het geval is, zijn de bij ons voorkomende windhozen meestal een stuk minder heftig. En ook nu in België was dit het geval – er even vanuit gaande dat het daadwerkelijk een windhoos was. Het was in relatie tot de situatie in de VS allemaal wat minder heftig. Bovendien zouden het eventueel ook ‘gewone’ extreem hevige windstoten kunnen zijn geweest.

Deze relativering maakt de schade voor de mensen in het Belgische Lier er niet minder om. Gelukkig zijn er geen doden gevallen en voor zover woensdagochtend bekend ook geen gewonden gevallen, maar er is een behoorlijke ravage aangericht.

Overigens was er twee weken geleden, op 21 januari, al een windhoos in België voorgekomen bij Ukkel. Toch vrij bijzonder in het winterseizoen. En die lijn is ook door te trekken naar de VS. Daar heeft in januari ook al een ‘tornado outbreak’ plaatsgehad. Om er in de volgende wintermaand februari wederom één mee te maken, is uitzonderlijk. Het eigenlijke tornadoseizoen in de VS ligt in de lente en de vroege zomer (maart tot en met juli).

Overigens ging het niet alleen in België afgelopen nacht flink te keer. Ook in het zuidoosten van Nederland was dit het geval. Vooral het oosten van Brabant, het noorden van Limburg, en in Gelderland de regio’s rond Nijmegen en de oostelijke gedeelten van de Achterhoek, kregen er van langs. Hagel, onweer en ware slagregens waren niet van de lucht.

De regenradarbeelden gaven zelfs aan dat zeer lokaal korte tijd een neerslagintensiteit voorkwam tot boven 100 (107) millimeter per uur in het oosten van Brabant. Dat zijn zomerse proporties, wolkbreukintensiteit. De toppen van de wolken reikten daarbij tot boven 8 kilometer hoogte, zeer hoog voor de winterperiode. Het ging daarbij om hetzelfde buiengebied dat in Vlaanderen de vermeende windhoos heeft opgeleverd. Daar lijken de toppen van de stapelwolken zelfs de zomers aandoende grens van 10 kilometer te hebben gepasseerd.

Uiteindelijk werden in Zuidoost-Nederland forse neerslagtotalen gemeten. Gemeten over 24 uur werd in Woold nabij Winterswijk zelfs 30 millimeter neerslag genoteerd, 30 liter per vierkante meter. En daarvan is het grootste deel gevallen uit de buien van dinsdagavond laat en de nacht naar woensdag.

Afbeelding homepage: uitsnede foto Alexandra Smink

Bron: Meteo Consult, CNN, De Standaard, KNMI